مرکبات به دلیل طالب بودن فصل رشد طولانی با تابستان و پاییز گرم و زمستانهای ملایم در جنوب کشورمان بهتر از شمال کشور بعمل میآید. به طور کلی مرکباتی که در شمال کشورمان پرورش داده میشوند، دارای میوههای پرآب، ترش و پوست نازک اما مرکبات جنوب کشور، میوههای شیرینتر، کمآب و پوست کلفتتر دارند. رنگ پوست بیشتر میوه در مناطق جنوبی و گرمسیری به علت بالا بودن دمای هوا میباشد. میزان ویتامین ث در میوه مرکبات بیشتر از سایر میوهها میباشد. در شمال کشور در حدود 90 درصد از پرتقالها از نوع پرتقالهای محلی می باشد که قبلاً توسط بذر ازدیاد داده میشدند و این امر موجب گردیده، تفرق صفات بین آنها زیاد باشد و امروزه سعی میشود که روی پایههای نارنج پیوند زده شوند. از پرتقالهای محلی که در ایران پرورش داده میشوند و از جمله پرتقالهای شیرین بشمار میآیند، میتوان به پرتقال شهسواری، آملی، جهرمی، دارابی، بمی، پرتقالهای نافدار همچون تامسون ناول و یا واشنگتن ناول که میوههای بیدانه دارند و در اثر جهش یافتن جوانه از رقم برزیلی دانهدار لالنجا سلکتا حاصل شدهاند، اشاره نمود. پرتقال یافا که میوه آن در دی ماه میرسد و پرتقال والنسیا نیز در ایران پرورش داده میشوند. پرتقالهای خونی از جمله St. Micheal blood، Ruby، Sanford blood، Egyptian blood و Moltese دارای گوشت میوه رنگی در اثر وجود آنتوسیانین بوده و این نوع پرتقالها از نواحی مدیترانه میباشند. در ضمن پرتقالهای ترش از جمله Bouqet و Seville در برخی از کشورها پرورش داده میشوند.
نارنگیهای محلی که پرمحصول و دانهدار هستند، معمولاً در آذر ماه میرسند و از ارقام دیگر نارنگی که در کشورمان پرورش داده میشوند، میتوان به نارنگی کلمانتین که در اواخر آبان میرسد و نیز نارنگی ساتسوما یا اونشو اشاره نمود. نارنگی اونشو مبدأ ژاپن دارد، مقاوم به سرما بوده و میوههای زودرس و بیدانه حاصل میکند.
ارقام مختلفی از گریپفروت با میوههای گوشت سفید و گوشت قرمز نیز در ایران کشت و کار میشوند. گونههای مختلف جنس فورچونلا حاوی درختچههای زینتی بوده از میوههای آنها کمتر استفاده میشود و از گونههای معروف آن کومکوات میباشد. از گونههای مهم جنس پونسیروس که به عنوان پایه برای مرکبات به کار برده میشود، نارنجسهبرگ میباشد. منشاء نارنجسهبرگ شمال چین بوده، دارای تنه خاردار با برگهای سه برگچهای و خزانپذیر میباشد. این گیاه به دلیل خزانپذیر بودن، دمای 17- درجه سانتیگراد را تحمل میکند. نارنجسهبرگ میوههای کوچک و پردانه دارد. در ضمن دانههای این گیاه از طریق پدیده نامیزیدن جنینهای غیرجنسی حاصل نموده و دانهها، چندجنینی میباشند.
از دورگهای بین گونهای و دورگهای بین جنسهای تیره مرکبات نیز جهت مصرف میوه آنها و یا به عنوان پایه برای مرکبات استفاده میشود. از دورگهای بین گونهای در جنس سیتروس میتوان به تانجرین، تانجور، تانجلو و برگاموت اشاره نمود. تانجرین دورگ نارنگی و پرتقال، تانجور دورگ تانجرین و پرتقال، تانجلو دورگ تانجرین و گریپفروت و نیز برگاموت دورگ نارنج و لیموترش میباشد. دورگ بین جنس سیتروس و نارنجسهبرگ شامل سیترنج (نارنجسهبرگ×پرتقال)، سیتروملو (نارنجسهبرگ×گریپفروت)، سیتراندرین (نارنجسهبرگ×نارنگی)، سیترمون (نارنجسهبرگ×لیموترش مازندرانی) و سیترادیاز (نارنجسهبرگ×لیموترش شیرازی) میباشد. از دورگ بین جنسهای سیتروس و فورچونلا میتوان به لایمکوات که دورگ بین لیموترش شیرازی (لایم) و کومکوات میباشد، اشاره نمود. مرکبات دارای ریشه راست بوده تا اعماق خاک نفوذ میکنند اما بعد از مدتی ریشههای جانبی گسترش بیشتری پیدا میکنند. ریشههای مرکبات به کمبود اکسیژن که در خاکهای سنگین و مرطوب حاصل میشود، حساس بوده و از بین میروند. خاکهای زهکشی شده که غنی از مواد غذایی هستند، برای پرورش مرکبات مناسب میباشد. خاکهای سبک با pH در حدود 8-7 برای رشد مرکبات مطلوب میباشد. شاخههای جوان مرکبات زاویهدار هستند اما به تدریج، شکل گرد پیدا میکنند. برگهای مرکبات در قاعده پهنک حاوی زایدههای بالمانند هستند که در برخی از آنها زایدهها رشد فوقالعاده انجام داده و در برخی دیگر وجود ندارد. عمر برگهای مرکبات روی درخت 3-2 سال بوده و ریزش همراه با دمبرگ میباشد. اما در برخی موارد فقط پهنک برگ ریزش میکند و دمبرگ روی شاخه باقی میماند. این حالت ناشی از شرایط فیزیولوژیکی غیرمتعارف بوده، آبیاری نامنظم و بادهای شدید این عارضه را تشدید میکنند. جوانههای مرکبات فاقد پولک میباشند و در هر جوانه، طرح اولیه خار وجود دارد که در برخی مواقع رشد کرده و یا به صورت رشد نکرده در داخل جوانه باقی میماند.
مرکبات حاوی گلهای منفرد یا خوشهای میباشند. در حدود 3-5/0 درصد از گلها به میوه تبدیل میشوند و قسمت بیشتر آنها میریزند. شانس تشکیل میوه در گلهای منفرد بیشتر از گلهای است که روی گلآذین قرار میگیرند. گلهای منفرد در جانب شاخههای سال جاری و گلآذینها در جانب شاخههای یکساله حاصل میشوند. زمان تمایز گل 30-20 روز قبل از باز شدن گلها بوده اما در نارنج سهبرگ تمایز گلها در تابستان سال قبل انجام میگیرد. باقی ماندن طولانی مدت میوهها بر روی درخت موجب جذب کربوهیدراتها توسط میوه گردیده و کاهش مواد غذایی در شاخهها موجب کاهش تمایز گل در سال آینده گردیده و بدین ترتیب سالآوری در مرکبات بروز میکند. در ضمن کمبود ازت، نوع پایه و شرایط اقلیمی نیز در تمایز گلهای مرکبات مؤثر میباشد. غنچه گل در اکثر مرکبات به رنگ سفید و یا صورتی کمرنگ بوده اما در لیموترش مازندرانی (ایتالیایی) به رنگ قرمز میباشد. میوه مرکبات از نوع ستههای هسپریدیم بوده، برونبر میوه پوست خارجی و پوست داخلی را تشکیل میدهد. پوست خارجی میوه حاوی مواد رنگی و پوست داخلی که سفید و اسفنجی میباشد، مواد پکتیکی دارد. قسمت درونبر میوه گوشتی و قابل خوراک میباشد. در تقسیمبندی هاجسون، مرکبات به گروههای اسیدی، گروه پرتقال و گروه نارنگی تقسیم میشوند. برخی از ارقام مرکبات بکرباری رویشی یا خودبخودی نشان میدهند و در نتیجه میوههای بیدانه حاصل میکنند. از جمله مرکبات بکربار، نارنگی انشو، پرتقال واشنگتنناول به طول مطلق و پرتقالهای خونی، پرتقال افا، پرتقال والنسیا و برخی ارقام گریپفروت نیمه متمایل به بکرباری می باشند. عوارض ناشی از تلقیح به صورت خودعقیمی مورفولوژیکی در برخی از ارقام لیمو و گریپفروت، خودعقیمی سیتولوژیکی در برخی از ارقام نارنگی، لیموترش شیرازی و شادوک مشاهده میشود. ویژگی دیگری که در مرکبات قابل ذکر است، تولید بذرهای چندجنینی بوده که ناشی از پدیده نامیزیدن از نوع جنینهای نابجا یا آپوگامی میباشد. این پدیده از نامیزههای اختیاری میباشد و به غیر از تولید جنین جنسی، در خارج کیسهجنینی و در نزدیک بافت خورش سفت، چندین جنین غیرجنسی (جنین نوسلار) حاصل میشود. میزان تولید جنین غیرجنسی در ارقام مختلف مرکبات متفاوت میباشد. در لیموترش شیرازی و نارنج در حدود 85 درصد، لیموخارکی 97 درصد، گریپفروت بین صفر الی 96 درصد، پرتقال بین 39 الی 97 درصد، نارنگی بین صفر الی 100 درصد و در سیترنج نیز این پدیده مشاهده میشود. در شادوک و نارنگیهای کلمانتین و کلئوپاترا پدیده چندجنینی وجود ندارد. در ضمن 80-70 درصد از بذرهای نارنج سهبرگ نیز غیرجنسی میباشند. نهالهای نوسلار حاصل شده از جنینهای نابجا همانند نهالهای بذری مراحل نونهالی، انتقال و دوره بلوغ را سپری میکنند. این نهالها عاری از ویروس بوده و سریعالرشد و قوی هستند و به دلیل شبیه بودن به پایه مادری متجانس می باشند و به علت دلایل فوق به عنوان پایه مرکبات مورد استفاده قرار میگیرند. گرچه روش ازدیاد برخی مرکبات همچون لیموترش شیرازی و نارنج از طریق بذور غیرجنسی می باشد اما رشد قوی، خاردار بودن گیاه، دیر به بارنشستن و کیفیت پایین میوهها موجب عدم استفاده از نهالهای نوسلار به عنوان درخت میوه میگردد. علیرغم اینکه نهالهای نوسلار شبیه پایه مادر هستند اما در برخی موارد میوههای کمدانه، پوست کلفت با شکل کمی کشیده، تولید میکنند.
مقاومت مرکبات به سرما در حدود 6- الی 11- درجه سانتیگراد میباشد اما چنانکه ذکر گردید نارنج سهبرگ میتواند 17- درجه سانتیگراد را تحمل کند و موجب افزایش مقاومت درختان پیوند شده بر روی این پایه گردد. حساسیت مرکبات در مقابل سرما متغیر بوده، بالنگ حساسترین آنها میباشد. مقاومت لیمو و گریپ فروت بیشتر از بالنگ میباشد و مقاومترین مرکبات در برابر سرما پرتقال و نارنگی بشمار میآیند که در برخی مواقع 11- درجه سانتیگراد را تحمل میکنند. سرماهای زودرس پاییزه نیز به میوه مرکبات در شمال کشورمان که هنوز میوه آنها چیده نشده، آسیب میرساند. دمای مطلوب برای رشد مرکبات بین 22 الی 30 درجه سانتیگراد بوده و گرماهای بیش از حد به میوهها آسیب وارد کرده و موجب ریزش آنها میشود.
برای ازدیاد مرکبات گرچه در برخی موارد از کشت بذر استفاده میشود اما به طور کلی ازدیاد مرکبات از طریق بذر که ناخالص میباشد، موجب تفرق صفات و عدم شباهت گیاهان به دست آمده به پایه مادری میگردد. برای تولید درختان متجانس و یک دست که شبیه پایه مادر باشند، از روشهای ازدیاد غیرجنسی بویژه از روش پیوند استفاده میشود. برای این منظور روی پایههای مورد نظر در اوایل بهار پیوند شکمی زده میشود. پیوندکهای تهیه شده برای مرکبات باید بلافاصله پیوند زده شوند در غیر این صورت به دلیل از دست دادن آب، جوانههای پیوندک از بین میروند. در انتخاب نوع پایه باید به شرایط اقلیمی و نوع خاک دقت فراروان گردد. ویژگیهایی که برای پایه مرکبات در نظر گرفته میشود، شامل مقاومت آنها به ویروسهای مرکبات از جمله ویروسزوالفوری یا تریستزا، ویروس کوتوله شدن مرکبات، قارچهای مضر خاک بویژه فیتوفترا که موجب بروز عارضه گموز میشود و تجانس پایه و پیوندک میباشد. عارضه گموز موجب پوسیدگی بافتها در محل پیوند میشود. بخصوص رطوبت زیاد خاک، قرار گرفتن محل پیوند در زیر خاک، کمبود دما در اوایل بهار و رطوبت نسبی بالا از عوامل تشدید کننده این بیماری میباشند. وجود گموز در میوه موجب پوسیدگی قهوهای و بوی نامطلوب میشود.
پایه پرتقال که از طریق بذر تکثیر مییابد، حساس به خشکی، قیتوفترا و گوز اما مقاوم به سرما، خاکهای کمنمک، تریستزا و اگزوکورتیس می باشد. لیموی خارکی پایه مناسب برای مناطق گرم و مرطوب با خاکهای شنی بوده و خشکی را تحمل میکند. مرکبات پیوند شده بر روی این پایه زودتر بار میدهند و عملکرد زیادی دارند. برای پرتقال، گریپفروت و لیمو پایه مناسب بوده اما میوههای نارنگی در روی این پایهها پوست کلفت و کمآب میشوند. نارنج متداولترین پایه برای مرکبات بشمار میآید و مقاوم به گموز و اگزوکورتیس بوده اما به تریستزا حساس میباشد.
پایه نارنج سهبرگ مقاوم به خاکهای اسیدی، سرما و بیماری تریستزا بوده و از پایههای پاکوتاه مرکبات بشمار میآید. این پیاه به نماتد خاک نیز مقاومت نشان میدهد اما به بیماری اگزوکورتیس حساس میباشد. درختان پیوند شده بر روی نارنج سهبرگ کمی پاکوتاه بوده و زودتر به بار مینشینند. نارنگی کلئوپاترا از پایههای مقاوم به تریستزا بشمار میآید و به خاکهای آهکی، نمک و سرما مقاوم است. درختان پیوند شده بر روی این پایه تاج وسیع حاصل میکنند و دیرتر به محصول میروند. میوههای تولید شده بر روی این پایه کوچک می باشد. پدیده مکاننمایی عبارت است از تفاوت فیزیولوژیکی در قسمتهای مختلف یک گیاه که بر اثر عواملی همچون نونهالی، انتقال و دوره بلوغ، منجر به تغییراتی در شکل ظاهری آنها میشود. این پدیده در عمل پیوند مرکبات مدنظر میباشد. به طوری که اگر پیوندک از محل نونهال گیاه که خاردار است تهیه شود، گیاهان حاصل شده خاردار خواهند بود و اگر پیوندک از قسمت بالغ پایه مادر که فاقد خار میباشد تهیه شود، گیاهان بدون خار حاصل میشود.
